|
Thema dodenherdenking 4 mei 2010
“Het Recht op Anders zijn.”
In de vorige eeuw zijn miljoenen mensen vermoord. “Zij waren anders.”
Zij pasten niet in het door een dictator voorgeschreven systeem.
Het waren mensen die behoorden tot een ander ras; Zigeuners, of beleden een andere godsdienst, Joden, Jehovah getuigen. Anderen hadden verkeerde politieke ideeën, communisten. Grote groepen zwakzinnigen werden nutteloos voor de samenleving geacht. Mensen met een andere geaardheid, lesbische en homoseksuele.
Na de bevrijding in 1945 sprak West Europa: Dit nooit meer!
In de periode na die uitspraak 65 jaar geleden zijn en worden er nog steeds oorlogen gevoerd om ideologische reden of ordinair landje pik.
Volksstammen die elkaar uitmoorden in Afrika, Afghanistan en Irak.
Israël en Palestina die niet in vrede met elkaar kunnen leven .
Miljoenen mensen op de vlucht veel naar Europa, Nederland en sommige kwamen of komen in Beek terecht.
Hoe ontvangen wij deze andere mensen, met empathie of wantrouwen?
Geven wij hun het recht op anders zijn. Of eisen wij volledige assimilatie?
In zijn rede bij de herdenking 400 jaar vriendschap New-York-Nederland, zei burgemeester Bloomsburg: “Gastvrijheid, nog steeds volgen wij het toenmalig Nederlands voorbeeld, dat open stond voor de Joodse vluchtelingen uit Portugal en de Hugenoten uit Frankrijk. Volgens dit model staan wij open om mensen op te nemen met het motto: Behoud ook je eigen taal en cultuur. Wees trots op waar je vandaan komt, vertel er over en geef het door aan je omgeving. Niet assimileren geen smeltkroes.
Naast elkaar en met elkaar leven, a. h. w. een stoofschotel, waar elk stukje groente en vlees het aroma afgeeft met behoud van eigenheid ”.
Het recht op anders zijn!
Mijn eerste ervaring met anders zijn had ik in 1937.
Mijn ouders, zus en 2 oudere broers gingen in die zomer op familiebezoek in de Ardennen een plaatsje Beau Plateau genaamd.
Mijn jongste broer en ik waren te klein om mee te gaan en bleven thuis.
Vol van verhalen kwamen mijn broers thuis. Ze raakten niet uitverteld over de treinreis, de bergen en bossen, de andere taal.
Vol verbazing en achteraf denk ik met enige jaloezie, luisterde ik naar hun verhalen.
Ik kon mij geen voorstelling maken van dat andere.
Met Kerstmis in het zelfde jaar mocht ik met Vader mee op familiebezoek in Luik, speciaal voor de nachtmis. De nachtmis was er om 12 uur in tegenstelling tot in Beek waar de nachtmis plaats vond om 5 uur in de ochtend.
Vaag herinner ik mij de treinreis, de aankomst in Luik de ontvangst door de familie.
Ik werd snel in bed gestopt en midden in de nacht gewekt en aangekleed.
Naar de kerk ver weg of dicht bij huis. Ik weet het niet meer.
Ik herinner mij dat het een enorm grote kerk was. De kerk was prachtig verlicht veel lampen en kaarsen. Een stampvolle kerk. !
Opeens zag ik in het middenpad een man staan met grijs krullend haar een vriendelijk gezicht, git zwart ! .
Niemand keek naar hem alléén ik vol verbazing. Hij was zo anders en toch hoorde hij er.
Ik weet niet of wij na afloop van de mis het kribbetje bezocht hebben. Ik weet ook niet meer wanneer wij naar huis zijn gegaan.
De eerste zwarte mens, die ik zag heeft een ontzaggelijke indruk op mij gemaakt. Hij was zo anders als wij en hij hoorde er.
Het recht op anders zijn, bleek opeens geen recht te zijn.
In augustus 1942 had Berrie de Leeuw een gele ster op zijn overall genaaid met het woord “Jood” er op. Berrie die er gewoon bij hoorde, naar de Sint Martinus school ging, met ons op straat speelde. Hij was anders, hij hoefde nooit naar de kerk.
Opeens was hij totaal anders gemaakt door de bezetter, van ons vervreemd.
In die tijd was Beek een kleine gemeenschap van ongeveer 6000 inwoners de bevolking was overwegend katholiek.
Het anders zijn van de Joodse gemeenschap was gaccepteerd. De Joodse mensen hoorden er bij. Vlees werd gekocht bij Meyer, fijne koloniale waren bij mevr. Kanarek. Boeren kochten of verkochten hun vee bij of aan de Leeuw, Wolfs of Benedik.
Buren hielden de stoep schoon en openden de deuren van de synagoge en ontstaken de kaarsen in de synagoge op Sabbat.
De relatie Protestant –Katholiek was wat stroever. Een aantal Protestantse kinderen bezocht de katholieke scholen en spraken dialect. Zij hoorden erbij, behalve bij de godsdienst lessen die door de kapelaan of pastoor gegeven werden. De protestantse kinderen verlieten dan de klas. Hun anders zijn werd dan opeens duidelijk.
Ik heb mij er nooit in verdiept waar zij dan verbleven. Totdat een protestantse man mij enkele jaren geleden vertelde, dat hij zomer en winter weer of geen weer naar buiten moest. Geen plaatsje op de gang met een leesboekje.
Opeens waren de Zigeuners in de Lange Stegen duidelijk aanwezig. Ze waren door de bezetter verklaard tot een groep nutteloze armlastige mensen. Deze mensen hadden jaren in de Stegen gewoond. Ze leefden totaal anders dan de dorpelingen, maar men accepteerde het andes zijn.
De Sinti die in veel gevallen de Nederlandse nationaliteit bezaten. Ze verdienden de kost met het repareren van paraplu’s, of met een handeltje in garen, knopen en band en natuurlijk met musiceren. Sinti en Roma’s waren in West Europa vogelvrij verklaard .
In Nederland, een beschaafd land, was er toch een angst, een huiver voor andere mensen.
Er was zelfs een wet, bedoeld om de burgers te beschermen tegen alle rond trekkende groepen Nederlanders en Buitenlanders. Op het platteland deelde men die angst niet. Er was werk voor deze mensen, fruit plukken, stoelen matten, manden maken.
Nederland gastvrij ?
In de dertiger jaren overwogen Nederlandse ambtenaren het Zigeunerprobleem aan de orde te stellen bij de Volkenbond.
Misschien kon daar aan de orde gesteld worden tot gemeenschappelijk bestrijden van de groep. Het kwam er niet van.
Vol enthousiasme deed Nederland in 1936 mee aan de opgerichte “Internationale Zentral stelle zur Bekämpfung des Zigeuners wesens.”
Gezien de eeuwen lange anti - Zigeuner houding door de overheid in Nederland als in Duitsland, heeft de bevolking gemakkelijk de anti Zigeuner maatregelen geaccepteerd.
Anna Enquest zegt in een essay: ” De mens valt van zijn voetstuk, want hij blijkt geneigd om in tijden van angst en onzekerheid achter dubieuze leiders aan te lopen. Hij blijkt in staat om de mooiste menselijke vaardigheid die er is, het vermogen om zich in anderen in te leven, terzijde te schuiven om zijn mede mens te gaan minachten en te vernielen”.
De Zigeuners werd het recht op anders zijn ontnomen. De toenmalige bevolking van Beek heeft zich afgewend toen de Nederlandse politie met de Duitsers op 16 mei 1944, drie maanden voor de bevrijding de Zigeuners gevangen namen.
De overlevenden van de familie Franz werden niet echt verwelkomd bij hun terugkeer in Beek. Zij kregen hun paarden niet terug terwijl zij wisten waar ze waren gebleven.
Hetzelfde gold voor hun muziek instrumenten.
Voor de geroofde spullen waaronder hun woonwagen en het marionetten theater hebben zij nooit schadevergoeding gekregen.
De Joodse bevolking werd wel geholpen, tijdig gewaarschuwd door de gemeente ambtenaar Willie Sangers. Zij werden geholpen bij het vinden van onderduik adressen.
Grote risico’s werden genomen door het opnemen van Joden in gezinnen. Niemand kon voorzien voor hoe lang; 1 of 2 maanden? Het werd meer dan 2 jaar.
Het recht op anders zijn liep soms als een breuklijn door gezinnen. Een Beeks gezin waarvan een dochter onderdak verleende aan een Joods echtpaar. Een zoon die na de bevrijding gevangen genomen werd wegens nazi sympathie.
Het recht op anders zijn, niet onder gaan in de massa.
De mijnstaking, geen kolen willen delven voor de bezetter, omdat de Duitse bezetter dreigde alle Nederlandse soldaten krijgsgevangen te maken. 4 jonge Bekenaren, die gestaakt hadden werden opgepakt. Dachau was hun loon.
Zij overleefden de ontberingen.
Na hun thuiskomst snel aan het werk. Van trauma’s had men nog nooit gehoord.
Dachau; vergeten, niet over praten, niet opvallen, niet anders zijn.
Herman van Hasselt uit Heerlen werd gevangen genomen en in het kamp Laura als dwangarbeider ingezet. Hij overleefde het kamp.
Na zijn pensionering bracht hij op Nederlandse en Duitse scholen de boodschap dat er nooit meer zulke misdaden tegen de mensheid mochten plaatsvinden.
Na zijn overlijden werd de urn met zijn as op zijn verzoek geplaatst bij het voormalige kamp. “De bewakers zijn vertrokken, ze zijn gevangen genomen. Ik ben vrij ik kan terug keren”. Hij wilde de mensen laten weten dat op die plek duizenden mensen omgebracht waren.
Hij durfde anders te zijn.
Vaak is het moeilijk om anders te durven zijn.
In 1942 heeft een Duits bataljon bestaande uit 500 Hamburgse huisvaders, zonder militaire ervaring, in 4 maanden tijd 38000 Joden dood geschoten in Polen.
Hun commandant gaf hun het recht op anders zijn. Ze mochten weigeren.
Aanvankelijk deed dat ongeveer de helft. Maar na verloop van tijd voelden zij zich schuldig ten opzichte van hun collega’s en werd het moorden gewoon totdat uiteindelijk 90% meedeed. Ze durfden niet anders te zijn.
Geen enkele Nederlandse soldaat nam het recht op anders zijn bij de massa - executie in het Indonesische dorpje Rawagede . Geen enkele soldaat trok zich terug.
Het recht op anders zijn.
Veel jonge mannen namen na de bevrijding vrijwillig dienst in het leger. Zij hadden de bezetting door de Duitsers ervaren en wilden de bevolking in Ned. Indië helpen tegen de Japanse bezetter. Ambities die ze niet waar hebben kunnen maken.
De duizenden jonge mannen die verplicht naar Indië gestuurd werden in de
Onafhankelijkheid oorlog. Ze werden geconfronteerd met oorlog en veel doden, zowel hun vrienden als Indonesische mensen, waar ze vaak goede contacten mee hadden.
Velen van hen hebben nog nachtmerries omdat ze de Indonesische bevolking niet hebben kunnen helpen.
Ook voor hen gold bij thuiskomst ”niet anders zijn”.
Ga aan het werk, pak je studie op.
Geen opvang, geen hulp om de ellende te helpen verwerken.
De laatste decennia is er meer aandacht gekomen voor slachtoffers, voor velen te laat. Veel herdenkingen worden er gehouden nu er nog overlevenden zijn.
In januari werd herdacht dat het 65 jaar geleden was dat het vernietigingskamp Auschwitz werd bevrijd.
Een van de overlevenden sprak:
“Nooit meer Auschwitz is een holle frase als het woord empathie niet bestaat in de wereld.”
Ik wens ons allen, bij deze herdenking aanwezig, dat wij iets van die kinderlijke verbazing behouden hebben, die ik had bij de ontmoeting van die andere man in de kerk in Luik en wij in staat zijn ons in te leven in de ander.
F. Nijsten_Lemmens
mei 2010.
|
